New Castle · Bayonne · Paryż
. W New Castle nad Delaware Kościuszko wsiada pod fałszywym nazwiskiem na statek do Francji. ląduje w Bayonne, a przed połową lipca jest już w Paryżu. Tu poznaje Piotra Józefa Zeltnera, posła Republiki Helweckiej w Paryżu (1798–1800), republikanina — i z tej znajomości rodzi się przyjaźń. W 1801 roku Naczelnik zamieszka w jego posiadłości Berville pod Fontainebleau. Tak zaczyna się jego osobista relacja z rodziną Zeltnerów — relacja, która ostatecznie zaprowadzi go na śmiertelne łoże w Solothurn.
Bonaparte · pierwsza odmowa
Berville to posiadłość w gminie La Genevraye pod Fontainebleau, nad rzeką Loing, około siedemdziesięciu kilometrów na południowy wschód od Paryża. Otoczona parkiem, sadami i ogrodem warzywnym. Tu Kościuszko spędzi, z przerwami, czternaście lat (1801–1815). Z Berville pisze listy do Jeffersona (już prezydenta od 1801 roku), do Niemcewicza w Filadelfii, do Wybickiego w obozie polskich legionów we Włoszech. Pierwsza odmowa padła jeszcze wcześniej: już w 1798 roku nie przyjął dowództwa Legionów — stanie na ich czele dopiero wtedy, gdy ruszą do Polski. i , tuż przed zamachem 18 brumaire’a, dwukrotnie spotyka się z generałem Napoleonem Bonapartem, świeżo wróconym z kampanii egipskiej — bez porozumienia. Po zamachu z , kiedy Bonaparte obejmuje konsulat Francji, Kościuszko nazywa go „grabarzem Republiki”.
Powody odmowy są trzy. Po pierwsze, polskie legiony są używane przez Francję jako mięso armatnie na peryferiach kampanii włoskich i karaibskich (haitańskich) — w roku 1802 Napoleon wyśle pułki polskie do tłumienia powstania niewolników Toussainta Louverture’a na Haiti, gdzie z ponad pięciu tysięcy wysłanych zginie około czterech tysięcy. Po drugie, Bonaparte nie deklaruje konkretnego planu restytucji Polski — używa Polaków, ale nic im nie obiecuje. Po trzecie, Kościuszko nie wierzy w republikanizm dyktatora — jego pogląd streszcza się w zdaniu, które przypisuje mu tradycja: „Wolność, której się nie ślubuje codziennie, w pierwszą wojnę zamienia się w tron.”
Upraszam Cię o trzy łaski. Pierwszą — abyś udzielił amnestyę ogólną dla Polaków bez wszelkich zastrzeżeń […]; drugą — abyś ogłosił się królem polskim z konstytucyą wolną […] i kazał utworzyć szkoły na koszt rządu do nauczania włościan.
Tadeusz Kościuszko, list do cara Aleksandra I, Berville,
Oryginał francuski; przekład polski za: H. Mościcki (red.), Kościuszko. Listy, odezwy, wspomnienia, Warszawa 1917, s. 120–121.
Niemcewicz, Jefferson, korespondencja
Lata 1800–1812 to dla Kościuszki czas korespondencji intensywnej, ale wycofania politycznego. Pisze do Jeffersona średnio raz na trzy miesiące — listy dotyczą abolicji niewolnictwa (Jefferson, prezydent w 1801–1809, podpisuje w 1807 ustawę zakazującą importu niewolników, choć nie znosi instytucji), restytucji Polski (Jefferson, przez Roberta Livingstona w Paryżu, próbuje delikatnej dyplomacji), filozofii politycznej (Jefferson regularnie wspomina o liście Kościuszki w swoich notatkach „commonplace book”). Pisze do Niemcewicza, który osiadł w New Jersey i ożenił się z Susan Livingston Kean. Czyta filozofów oświecenia i traktaty wojskowe. Projektuje system irygacyjny dla farm w okolicach Berville (skuteczny — pszenica rośnie). Choruje na reumatyzm i ranę pleców, które nigdy nie ustąpią.
Wycofanie nie oznacza jednak, że o nim zapomniano. Po Jenie, , Napoleon przez Fouchégo wzywa Kościuszkę do swojej kwatery. Naczelnik odpowiada po swojemu: żąda gwarancji ustroju angielskiego i granic Polski „do Rygi i Odessy”. Odpowiedź cesarza jest krótka — Kościuszko „jest po prostu głupcem”. Zamiast kwatery cesarskiej Naczelnik dostaje dozór policyjny w Berville.
Aleksander I · druga odmowa
Kampania rosyjska Napoleona, lato 1812. Aleksander I, syn Pawła I, car od 1801 roku, dochodzi do Wilna w grudniu 1812 po katastrofalnym odwrocie Wielkiej Armii. Tu zaczyna myśleć o sympatii do polskiej sprawy — z motywów strategicznych (lepiej polskie marionetkowe państwo niż francuskie Księstwo Warszawskie). Po klęsce Napoleona pod Lipskiem i kapitulacji Paryża Kościuszko pisze do cara — , z prośbą o amnestię dla Polaków i o koronę konstytucyjną na wzór angielski. Aleksander wzywa go do Paryża i przyjmuje z ostentacyjnymi honorami. Aleksander proponuje: odtworzenie Królestwa Polskiego w granicach Księstwa Warszawskiego plus część zaboru austriackiego i pruskiego, pod osobistym patronatem cara. Czyli Polska istnieje jako autonomiczne królestwo w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z konstytucją, sejmem, polskim wojskiem.
Kościuszko, sześćdziesięcioośmioletni, stawia trzy warunki: granice sięgające Dźwiny i Dniepru, uwłaszczenie chłopów i konstytucja na wzór angielski. Wszystkie trzy są nieakceptowalne dla Aleksandra. Negocjacje kończą się fiaskiem. Kongres Wiedeński w 1815 roku tworzy Królestwo Polskie zgodnie z planem Aleksandra (ograniczone do Księstwa Warszawskiego pomniejszonego o Poznańskie i Krakowskie), bez chłopskiej reformy, z konstytucją oktrojowaną. Sens odmowy mieści się w jednym zdaniu: Kościuszko pozwolił Aleksandrowi przejść obok, ponieważ ten nie chciał Polski całej.
Solothurn · Gurzelngasse 12
. przychodzi wezwanie od cara. Aleksander przyjmuje Kościuszkę w Braunau, a Naczelnik rozmawia w Wiedniu z księciem Adamem Czartoryskim. Królestwo mniejsze od Księstwa Warszawskiego nazywa „pośmiewiskiem”. Rozczarowany obiema rozmowami, wyrusza do Szwajcarii. W październiku zamieszkuje w Solothurn, katolickim mieście nad Aare, u Franciszka Ksawerego Zeltnera, brata Piotra, w rodzinnej kamienicy mieszczańskiej. Adres: Gurzelngasse 12, w samym centrum starego miasta, kilkadziesiąt metrów od katedry św. Ursa, sto metrów od rynku.
Solothurn, miasteczko liczące około czterech tysięcy mieszkańców, jest dla Kościuszki idealne. Spokojne. Katolickie. Politycznie peryferyjne (Szwajcaria, neutralna po Kongresie Wiedeńskim). Otoczone Jurą i zakolem Aare. Tu spędzi ostatnie dwa lata życia. Pisze codziennie listy; w 1816 roku spisuje testament solurski. W odwiedza instytut Pestalozziego w Yverdon, a w liście do Jeffersona potwierdza swój testament amerykański. Spaceruje codziennie po wałach miejskich, rozmawia z miejscową młodzieżą po niemiecku i francusku, uczy ją historii Polski.
Z Solothurn wychodzi też najważniejszy akt ostatnich lat. Kościuszko zeznaje akt zwalniający z poddaństwa i uwłaszczający chłopów siechnowickich. „Czując głęboko, że poddaństwo przeciwne jest prawu natury…” — tak zaczyna się uniwersał siechnowicki. Car Aleksander aktu nie uznaje.
Śmierć
, Solothurn. Po upadku podczas jednej z konnych wycieczek Kościuszko zapada na zdrowiu: gorączka, bezsenność, „oślepiające” bóle głowy. Przyczyna upadku — trudno powiedzieć po dwóch wiekach. Leży w łóżku dwa tygodnie. Listy do bliskich dyktuje trzynastoletniej Emilii Zeltner, ulubienicy Naczelnika. spisuje ostatni testament. wieczorem prosi o ostatnie sakramenty. , w Solothurn, Tadeusz Andrzej Bonawentura Kościuszko umiera. Ma siedemdziesiąt jeden lat, osiem miesięcy i jedenaście dni. Dawniej mówiono o tyfusie; sekcja wskazała wylew wewnętrzny, a badania DNA zachowanego serca (2021–2022) — zapalenie wsierdzia.
Łoże z baldachimem, kanapa epoki Ludwika XVI, lichtarz przy łóżku, portret Kościuszki w owalnej ramie nad fotelem. Kamienica mieszczańska z drugiej połowy XVII wieku, mieszkanie na pierwszym piętrze — kilkadziesiąt metrów od katedry św. Ursa, sto metrów od rynku.
Muzeum otwarto tu z inicjatywy posła RP Modzelewskiego; Kosciuszko-Museum Solothurn prowadzi szwajcarskie Towarzystwo Kościuszkowskie. Ekspozycja stała obejmuje oryginalne meble z pokoju śmierci, maskę pośmiertną (kopia z MNK), pamiątki osobiste. Tablicę pamiątkową umieszczono na domu w 1865 roku.
Fotografia własna fundacji FWNDK · Kosciuszko-Museum Solothurn, Gurzelngasse 12.
Czując głęboko, że poddaństwo przeciwne jest prawu natury i pomyślności narodów, oświadczam niniejszem, iż znoszę je zupełnie i na wieczne czasy w majątku moim Siechnowicze […]. Wzywam ich tylko, aby dla dobra własnego i kraju starali się o zakładanie szkół i szerzenie oświaty.
Akt uwłaszczenia włościan siechnowickich, Solura, ; podpisany wobec notariusza, świadkowie: F. Grimm i Ksawery Zeltner
Oryginał w Muzeum Kościuszki w Solurze; przekład polski za: H. Mościcki (red.), Kościuszko. Listy, odezwy, wspomnienia, Warszawa 1917, s. 139–140.
Po śmierci
Wieść o śmierci obiega Europę w ciągu dwóch tygodni. Jefferson, w Monticello, otrzymuje wiadomość dopiero kilka miesięcy później (transatlantycka poczta zimą trwa do trzech miesięcy). Już w lutym 1798 roku, za życia Naczelnika, pisał o nim do generała Horatio Gatesa: „He is as pure a son of liberty as I have ever known.” Zdanie to wejdzie do amerykańskiej historii jako jeden z najczęściej powtarzanych opisów Kościuszki. Polonia paryska i londyńska organizuje uroczystości żałobne. Coleridge w Highgate przypomina swój sonet z 1794 roku; obok niego staje Keats z sonetem „To Kosciusko” z . W Solothurn pogrzeb odbywa się w kościele pojezuickim, z pełnymi honorami wojskowymi szwajcarskiej milicji kantonalnej. Ciało jest tymczasowo deponowane w krypcie tego kościoła, oczekując na translację do Polski.
Do Polski nie pojedzie jednak całe ciało. Wnętrzności pochowano w Zuchwilu, gdzie w stanął pomnik. Serce, zgodnie z wolą Kościuszki, otrzymała Emilia Zeltner — najpierw w Vezii (), potem w Varese (); w trafiło do Muzeum Polskiego w Rapperswilu, a do Warszawy, do kaplicy Zamku Królewskiego — dokąd powróciło ponownie .
Z inicjatywą sprowadzenia zwłok występuje senat Wolnego Miasta Krakowa; Aleksander I (który postrzega translację jako gest pojednania z polską opinią publiczną) wyraża zgodę i finansuje ekshumację. Kondukt wyrusza z Solothurn , dociera do kościoła św. Floriana w Krakowie, a trumnę składa się w Katedrze na Wawelu, w krypcie św. Leonarda — między grobami królów Polski. To miejsce, którego Kościuszko nigdy bezpośrednio nie szukał, ale na które zasłużył.
Pogrzeb wawelski ma swoje bezpośrednie następstwo. Kraków zaczyna sypać Kopiec Kościuszki; usypywanie trwa do . Do kopca trafia ziemia z pól bitewnych; granitowy głaz z Tatr stanie na szczycie w roku.
Tu kończy się życie. Zaczyna się dziedzictwo.
Tu kończy się — także — nasza opowieść biograficzna. Pozostaje jeszcze do napisania Rozdział IX: historia tego, co zrobiono z imieniem Kościuszki w dwóch wiekach po jego śmierci. Mniej historia. Więcej legenda.