Kościuszko pod Racławicami.
Dwadzieścia osiem kadrów z dziewięciu metrów płótna

Gdzie go szukaćPrzy samej lewej krawędzi, w cieniu pnia — widać czako z blachą, lufę karabinu i pół twarzy. Pierwszy kadr obrazu.

Co warto wiedziećRegularna piechota koronna stanowiła trzon sił Kościuszki pod Racławicami; chłopi z kosami byli oddziałem ochotniczym, nie armią. Matejko zaczyna płótno od anonimowego żołnierza w cieniu i kończy je po prawej anonimowym chłopem w słońcu — to nie przypadek, lecz oś całej kompozycji.

Co zrobił z tym malarzPostać niemal nierozpoznawalna: malarz świadomie ukrył ją w mroku boru, żeby oko widza zaczęło wędrówkę od ciemności ku światłu po prawej stronie.

Gdzie go szukaćNa pierwszym planie po lewej, wsparty o lawetę i skórę zwierzęcą — karmazynowy żupan, złocisty pas, kołpak z białym piórem, dłoń przy piersi.

Co warto wiedziećKarmazyn był barwą magnaterii; ta postać wnosi na obraz tę część szlachty, która w insurekcji uczestniczyła — ale w pozycji człowieka złamanego, nie triumfującego. Literatura nie ustaliła jego nazwiska.

Co zrobił z tym malarzMatejko zbudował po lewej całą grupę w tonacji ciemnej i „przegranej”, po prawej — jasną i zwycięską. Ten człowiek jest jej najmocniejszym akcentem: bogaty strój, bezradna poza.

Gdzie go szukaćZa rannym dostojnikiem, na lawecie działa — czarny płaszcz zarzucony na mundur, kapelusz z piórem, ręka wyciągnięta w bok gestem rozkazu.

Co warto wiedziećSztab Kościuszki pod Racławicami tworzyli m.in. gen. Antoni Madaliński, gen. Józef Zajączek i gen. Józef Wodzicki. Opisy obrazu wymieniają ich wśród postaci, ale nie zgadzają się co do tego, która twarz należy do kogo — dlatego znacznik jest przerywany.

Co zrobił z tym malarzCzarna płachta płaszcza to jedna z największych plam obrazu; wciąga wzrok w lewy górny róg i równoważy czerwoną chorągiew po prawej.

Więcej: Dowódca w czarnym płaszczu

Gdzie go szukaćLewy dolny róg, u stóp widza: ciała w czerwonych mundurach i zielonych spodniach, porzucone karabiny z bagnetami, tornistry.

Co warto wiedziećStraty rosyjskie pod Racławicami szacuje się na kilkuset zabitych i rannych; polskie były niższe, ale kosynierzy zapłacili najwyższą cenę w szarży na baterię. Matejko nie namalował ani jednego martwego chłopa — to wybór, nie relacja.

Co zrobił z tym malarzZwłoki leżą w najniższym pasie obrazu, tuż przy dolnej krawędzi. Widz stojący przed płótnem w Sukiennicach ma je dosłownie u własnych stóp.

Gdzie go szukaćW grupie sztabowej po lewej, między oficerami w czakach — jasny mundur, mosiężna trąbka opuszczona przy piersi.

Co warto wiedziećTrąbka sygnałowa była w XVIII wieku jedynym sposobem przekazania rozkazu w hałasie bitwy. Opuszczona oznacza, że walka już ustała: obraz przedstawia nie starcie, lecz chwilę po nim.

Co zrobił z tym malarzMatejko lubił takie „ciche” rekwizyty — instrument, który milczy, mówi o zakończeniu bitwy więcej niż leżące ciała.

Gdzie go szukaćŚrodek lewej połowy, na zboczu — klęczy w wysokiej blaszanej mitrze grenadierskiej, oburącz podaje karabin stojącemu przed nim oficerowi.

Co warto wiedziećPod Racławicami Rosjanie stracili dwanaście dział i część taboru; jeńców brano głównie przy zdobytej baterii. Mitra grenadierska to znak elitarnej piechoty — Matejko pokazuje, że zwyciężono nie słabszego, lecz najlepszego.

Co zrobił z tym malarzGest oddania broni jest namalowany bez upokorzenia: obie postacie mają twarze spokojne. To jeden z argumentów za tym, że obraz jest o pojednaniu stanów, nie o triumfie nad wrogiem.

Gdzie go szukaćKonno, w głębi po lewej — cały w czerni, w trójgraniastym kapeluszu, na karym koniu; jedyny jeździec ubrany jak duchowny.

Co warto wiedziećKsiądz, rektor reformator Akademii Krakowskiej, współautor Konstytucji 3 maja i jeden z autorów Aktu powstania z 24 marca 1794. Pod Racławicami go nie było — Matejko wprowadził go na płótno jako twarz politycznego programu insurekcji. To on stał za radykalnym skrzydłem powstania i za ideą wciągnięcia chłopów do wojska.

Co zrobił z tym malarzCzerń na karym koniu, z dala od tłumu: Matejko odsuwa polityka od ludu, który właśnie wygrał bitwę. Znacznik przerywany, bo identyfikacja opiera się na opisach obrazu, nie na podpisie malarza.

Więcej: Hugo Kołłątaj

Gdzie go szukaćNaprzeciw klęczącego grenadiera, tyłem do widza — ciemnogranatowy mundur, biały pas przez plecy, czapka z pióropuszem, szabla przy nodze.

Co warto wiedziećMatejko pokazał go od tyłu i bez twarzy. W malarstwie historycznym XIX wieku to rzadkość: zwycięzca zwykle patrzył na widza. Tutaj cała uwaga zostaje przy jeńcu.

Co zrobił z tym malarzCiemna sylwetka domyka lewą grupę i tworzy pionową ramę dla sceny oddania broni.

Gdzie go szukaćZa grupą sztabową, stoi w rdzawym kontusiku z białym halsztukiem, w prawej dłoni obnażona szabla opuszczona ostrzem w dół.

Co warto wiedziećDawne objaśnienia obrazu wymieniają w tym miejscu Gabriela Taszyckiego „z dobytą szablą”. Taszyccy byli rodziną krakowską czynną w insurekcji; przypisanie pochodzi z literatury, nie od malarza — stąd znacznik przerywany.

Co zrobił z tym malarzSzabla opuszczona, nie wzniesiona. Wszystkie ostrza po lewej stronie obrazu są schowane albo skierowane w dół — walka się skończyła.

Gdzie go szukaćNa pierwszym planie w środku, klęczy tyłem do widza w brązowym habicie przepasanym sznurem, dłonie przy twarzy, pochylony nad rannymi.

Co warto wiedziećHabit z kapturem i sznurem wskazuje na zakon reguły franciszkańskiej — bernardynów albo kapucynów, obecnych i w Krakowie, i w okolicy Racławic. Klęczy nad rannym oficerem rosyjskim: posługa dotyczy nieprzyjaciela.

Co zrobił z tym malarzTo jedyna postać na obrazie odwrócona plecami do zwycięstwa. Matejko postawił ją dokładnie w środku dolnej krawędzi — pod kopytami konia Naczelnika.

Gdzie go szukaćNa koniu w środku lewej połowy płótna, nad tłumem: jasny mundur ze srebrnym szamerunkiem, czerwona kamizelka, białe spodnie; w uniesionej prawej dłoni rogatywka, którą pozdrawia chłopów.

Co warto wiedziećMiał wtedy 48 lat i za sobą siedem lat wojny amerykańskiej — Saratogę i West Point. Pod Racławicami osobiście poprowadził szarżę kosynierów na baterię. Uniwersał połaniecki, ogłoszony miesiąc później, był próbą zamiany tego jednego dnia w prawo.

Co zrobił z tym malarzMatejko nie ubrał go w chłopską sukmanę, choć to najbardziej znany wizerunek Naczelnika — sukmanę Kościuszko włożył dopiero po bitwie. Mundur odpowiada temu z obrazu Michała Stachowicza, malowanego jeszcze za życia świadków. Twarzy użyczył malarzowi ks. Antoni Gruszecki.

Więcej: Tadeusz Kościuszko

Gdzie go szukaćNa pierwszym planie, na ziemi obok zakonnika — błękitny mundur ze złotym haftem, głowa opadła, obok pochylone postacie zakrywające twarze.

Co warto wiedziećRosjanami pod Racławicami dowodził gen. Aleksander Tormasow. Matejko nie namalował go — zamiast dowódcy dał bezimiennego oficera w agonii, otoczonego opieką strony zwycięskiej.

Co zrobił z tym malarzBłękit tego munduru to najzimniejsza barwa obrazu, umieszczona w najcieplejszym, brunatnym pasie pierwszego planu. Kontrast sprawia, że oko wraca tu za każdym razem.

Gdzie go szukaćTuż za łbem konia Kościuszki, w białej koszuli — obie ręce wzniesione w górę, twarz odchylona do tyłu.

Co warto wiedziećKosynierzy pod Racławicami to około dwóch tysięcy chłopów z wsi krakowskich, uzbrojonych w kosy osadzone na sztorc i piki. Ich atak na rosyjską baterię przesądził bitwę — pierwszy raz w dziejach Rzeczypospolitej o wyniku starcia zdecydowała formacja chłopska.

Co zrobił z tym malarzRęce wzniesione ku Naczelnikowi, nie ku niebu. Ten gest powtarza się w tłumie kilkanaście razy i tworzy falę prowadzącą wzrok od Kościuszki w prawo, ku zdobytym działom.

Więcej: Kosynier przy koniu Naczelnika

Gdzie go szukaćKonno, za tłumem kosynierów, pod chorągwią z Orłem Białym — wysoki kołpak, epolety, wąs, drzewce w dłoni.

Co warto wiedziećKawaleria narodowa i brygada Madalińskiego były jednostkami, od których 12 marca 1794 zaczęła się insurekcja: to odmowa redukcji brygady wyprowadziła ją w pole. Opisy obrazu umieszczają w tej partii oficerów sztabu — Mangeta, Horocha, Biernackiego — bez zgody co do konkretnych twarzy.

Co zrobił z tym malarzJedyna postać konna po prawej stronie od Naczelnika. Matejko trzyma wojsko regularne w drugim planie, żeby pierwszy plan należał do chłopów.

Gdzie go szukaćWysoko na pniu sosny, w środku górnej części płótna — drewniana skrzynka z obrazkiem, ledwie widoczna między gałęziami.

Co warto wiedziećKapliczka na drzewie to znak, że pobojowisko rozciąga się przy trakcie — i że ziemia pod Racławicami była zwykłą polską wsią, nie polem manewrowym. Matejko był w Racławicach w sierpniu 1886 roku i malował krajobraz z natury.

Co zrobił z tym malarzUmieszczona dokładnie nad głową Kościuszki, w pionowej osi kompozycji. Nad Naczelnikiem — kapliczka, nad chłopami — chorągiew z Ecce Homo: obraz spina się religijną klamrą.

Gdzie go szukaćNa skarpie w środku płótna, pochylony nisko — biała koszula, ciemna czupryna, sięga po porzucony bębenek wojskowy.

Co warto wiedziećDziecko w obozie wojskowym nie było w XVIII wieku niczym niezwykłym — przy taborach szła cała ludność obozowa. Matejko wprowadził chłopca w miejsce, gdzie kompozycja przechodzi od jeźdźców do kosynierów.

Co zrobił z tym malarzJedyna postać na obrazie schylona po zdobycz, a nie po broń albo rannego. Detal łagodzi patos sceny.

Gdzie go szukaćNad tłumem w środku płótna, na drzewcu — karmazynowe płótno z haftowanym srebrnym orłem bez korony w polu.

Co warto wiedziećInsurekcja szła pod znakiem orła i pogoni. Barwa karmazynowa była tradycyjną barwą chorągwi Rzeczypospolitej; biel i czerwień jako barwy narodowe usankcjonował dopiero Sejm Królestwa Polskiego w 1831 roku.

Co zrobił z tym malarzChorągiew wojskowa po lewej i chorągiew kościelna po prawej trzymają kompozycję jak dwa filary. Między nimi rozpięty jest cały tłum.

Gdzie go szukaćZwarta grupa w środku płótna, między koniem Naczelnika a działami — białe sukmany, czerwone wyłogi, kosy na sztorc, ręce w górze.

Co warto wiedziećKosa osadzona „na sztorc” — czyli pionowo do drzewca, nie jak przy koszeniu — była bronią drzewcową o zasięgu piki, tworzoną przez wiejskich kowali. Racławice zrobiły z niej symbol narodowy na następne sto lat.

Co zrobił z tym malarzMatejko sprowadził do pracowni chłopów z Krakowskiego jako modeli; po ukończeniu obrazu wystąpili oni w Krakowie w żywym obrazie według tego płótna. Wieczór zgromadził ponad cztery tysiące widzów.

Więcej: Kosynierzy wznoszący ręce

Gdzie go szukaćNa pierwszym planie w prawej połowie, w ciemnym kubraku z czerwonymi wyłogami i sznurami — prawa ręka wysoko w górze z czerwoną rogatywką.

Co warto wiedziećCzerwona rogatywka krakowska stała się po Racławicach częścią stroju kosynierskiego i znakiem powstania. Ten sam gest — czapka wzniesiona nad głową — powtarza po lewej Kościuszko, a po prawej dopełnia go czapka Głowackiego na zdobytym dziale.

Co zrobił z tym malarzTrzy czerwone czapki: w dłoni Naczelnika, w tej wzniesionej ręce i na lufie armaty. Matejko rozstawił je równomiernie przez całą szerokość płótna jak takty w muzyce.

Gdzie go szukaćObok wzniesionej rogatywki, w białej sukmanie z czerwonym kołnierzem i pasiastych spodniach — patrzy w górę, w dłoni drzewce kosy.

Co warto wiedziećSukmana z białego samodziału, przepasana skórzanym pasem, była zwykłym ubiorem Krakowiaków. Po Racławicach zaczęła znaczyć coś innego: strój, który sam Naczelnik przywdział na znak, że wojna jest ludowa.

Co zrobił z tym malarzBiel sukman rozjaśnia całą prawą połowę płótna. To najbardziej świetlisty kolor obrazu i on decyduje o tym, gdzie zatrzymuje się oko.

Gdzie go szukaćPrzy zdobytym dziale, w baranim kożuchu wełną na wierzch — u pasa cynowa manierka, twarz uniesiona ku sztandarowi.

Co warto wiedziećKożuch nosili chłopi jeszcze w kwietniu; bitwa rozegrała się w chłodne popołudnie 4 kwietnia 1794 roku, po trzech godzinach starcia. Matejko dbał o takie szczegóły — do Racławic pojechał w 1886 roku, żeby zobaczyć teren i sprzęty.

Co zrobił z tym malarzFaktura kożucha, siwa i kudłata, jest jednym z popisowych fragmentów malarskich obrazu; Matejko kładł ją grubym impastem, inaczej niż gładkie mundury po lewej.

Gdzie go szukaćPrawa połowa płótna, mosiężna lufa na czerwonej lawecie z żółtym kołem — druga taka lufa dalej w prawo, przy Głowackim.

Co warto wiedziećPod Racławicami zdobyto dwanaście dział — całą artylerię Tormasowa. To one są prawdziwym bohaterem prawej połowy obrazu: wokół nich zbiera się tłum, na nich siada chorągiew, na jednej z nich leży czapka.

Co zrobił z tym malarzMatejko namalował lufy w najjaśniejszym złocie, jakiego użył na tym płótnie. Zdobycz świeci mocniej niż mundur Naczelnika.

Więcej: Zdobyte działo

Gdzie go szukaćPrawa część płótna, przy zdobytym dziale: biała sukmana, szeroki skórzany pas nabijany, wąs — stoi wyprostowany, dłoń wsparta o lufę armaty, na której leży czerwona czapka.

Co warto wiedziećWojciech Bartos, chłop pańszczyźniany ze wsi Rzędowice, w szarży na baterię dopadł działa i — jak głosi tradycja — zatkał zapał czapką, uniemożliwiając strzał. Kościuszko mianował go chorążym i nadał nazwisko Głowacki; nominacje ogłoszono 8 kwietnia 1794 na Wawelu. Zginął pod Szczekocinami w czerwcu tego samego roku.

Co zrobił z tym malarzMatejko nie namalował samego czynu, tylko chwilę po nim: czapka już leży na lufie, ręka spoczywa. Bohater stoi nieruchomo, twarzą do widza — jedyna postać obrazu, która nikogo nie ogląda i na nikogo nie czeka.

Więcej: Wojciech Bartos Głowacki

Gdzie go szukaćNajwyższy punkt prawej połowy obrazu: karmazynowa chorągiew zakończona krzyżem, z obrazem Chrystusa w koronie cierniowej i monogramem IHS w promienistej glorii.

Co warto wiedziećChłopi szli do Racławic z chorągwiami wyniesionymi z wiejskich kościołów — to była jedyna „sztandarowa” tkanina, jaką wieś miała. Ecce Homo, Chrystus wydany tłumowi, wisi nad tłumem, który właśnie wygrał bitwę.

Co zrobił z tym malarzUmieszczona na tle jaśniejącego nieba, jako jedyny element obrazu wychodzący ponad linię lasu. Matejko dał ludowi znak sakralny tam, gdzie w malarstwie batalistycznym bywał sztandar pułkowy.

Gdzie go szukaćObok Głowackiego, w długim czerwonym płaszczu ze złotym sznurem i medalikiem — obiema rękami trzyma drzewce chorągwi z Ecce Homo.

Co warto wiedziećDawne objaśnienia obrazu widziały w tej partii płótna Stefana Dembowskiego „w pięknym stroju szlacheckim” — człowieka, który wedle planów insurekcji miał zastąpić Kościuszkę, gdyby ten zginął. Identyfikacja jest sporna i nie pochodzi od malarza; dlatego znacznik jest przerywany.

Co zrobił z tym malarzCzerwień tego płaszcza i karmazyn chorągwi tworzą razem największą ciepłą plamę obrazu — przeciwwagę dla czarnego płaszcza dowódcy po lewej.

Gdzie go szukaćNa pierwszym planie po prawej: mężczyzna w szarej kapocie i baraniej czapce klęczy nad rannym Rosjaninem w błękitnym mundurze i podaje mu pić.

Co warto wiedziećTa scena jest najbliżej widza ze wszystkich w prawej połowie płótna. Zwycięzca nie dobija — poi. Dla Matejki, malującego w 1888 roku pod trzema zaborami, była to teza o tym, czym powinno być polskie zwycięstwo.

Co zrobił z tym malarzMatejko powtórzył ten sam motyw dwa razy na jednym obrazie: po lewej zakonnik nad umierającym oficerem, po prawej chłop nad rannym jeńcem. Duchowny i chłop robią to samo.

Gdzie go szukaćZa działem po prawej, wsparty łokciem o lufę — ciemny surdut, wysoki kapelusz, dłoń przy policzku, twarz zamyślona.

Co warto wiedziećDo insurekcji krakowskiej stanęli także mieszczanie — to oni, obok chłopów, byli nowym elementem tej wojny. Wysoki kapelusz i surdut to strój miejski, nie wiejski i nie szlachecki.

Co zrobił z tym malarzJedyna postać w tłumie, która nie patrzy ani na Naczelnika, ani na chorągiew, ani na zdobycz. Podpiera głowę i myśli — Matejko wpisał w scenę triumfu jedno wahanie.

Gdzie go szukaćPrawy dolny róg, przy ostatniej zdobytej lufie: czerwona rogatywka, brązowa kapota z czerwoną podszewką, fajka w zębach, w dłoni krzesiwo.

Co warto wiedziećOstatnia postać obrazu, licząc od lewej. Zaczyna się on żołnierzem ukrytym w cieniu boru, a kończy chłopem, który po wygranej bitwie spokojnie zapala fajkę — w pełnym świetle, przy zdobytej armacie.

Co zrobił z tym malarzMatejko zamyka kompozycję gestem zwyczajnym aż do przekory. To jego komentarz do bitwy: wielka rzecz wydarzyła się rękami ludzi, którzy potem sięgnęli po fajkę.