Deklaracja Niepodległości. Czterdzieści siedem twarzy — i przybysz, którego jeszcze nie ma
Czterdziestu siedmiu ludzi z klucza Trumbulla, każdy z kadrem i uczciwą odpowiedzią, kim był i co zrobił. Republika na tym obrazie ma kilka godzin. Siedem tygodni później do tej samej sali wejdzie trzydziestoletni inżynier z Polski — z podaniem o pracę.
John Trumbull, Declaration of Independence olej na płótnie, 365,8 × 548,6 cm (12 × 18 stóp) zamówienie Kongresu 1817 · ukończony 1818 · Rotunda Kapitolu od 1826 scena: Filadelfia, 28 czerwca 1776 — przedłożenie projektu Kongresowi
Płótno ze znacznikami
0 z 47
Płótno w Rotundzie ma pięć i pół metra szerokości; tutaj też jest szersze niż ekran — przesuwaj je w bok. Kliknięcie numeru albo miniatury przesuwa je samo. Przycisk „Powiększ płótno” podwaja skalę — wtedy przesuwa się je w obie strony; wyjście klawiszem Esc.
Znacznik z ciągłym obrysem: postać rozpoznana po rysach lub ubiorze. Z przerywanym: miejsce przyjęte według kolejności klucza Trumbulla — do potwierdzenia na skanie w wysokiej rozdzielczości.
Wysoka sala z szarymi ścianami i belkowanym stropem; po obu stronach czerwone kotary, w głębi dwa portale drzwi. Na tylnej ścianie skrzyżowane zdobyczne chorągwie brytyjskie i bębny. W środku, przed stołem nakrytym zielonym suknem, stoi pięciu mężczyzn: John Adams w brązowym surducie z dłonią na biodrze, wysoki Roger Sherman, ciemnowłosy Robert Livingston, najwyższy Thomas Jefferson w czerwonej kamizelce, który kładzie na stole kilka kart, i Benjamin Franklin z długimi siwymi włosami. Za stołem, po prawej, w fotelu siedzi prezydent Kongresu John Hancock; za jego ramieniem stoi w czerni sekretarz Charles Thomson. Po lewej dwie grupy delegatów — siedzący przy stolikach i stojąca piątka pod ścianą; w głębi, pod chorągwiami, trzej mężczyźni, jeden w kwakierskim kapeluszu. Po prawej, za Hancockiem, stoi kolejnych pięciu; najbliżej widza młody Edward Rutledge w żółtej kamizelce. Na podłodze dywan; światło pada z lewej. Kościuszki na obrazie nie ma — przypłynie do Filadelfii siedem tygodni po tej scenie.
Opis obrazu słowami
Wysoka sala z szarymi ścianami i belkowanym stropem; po obu stronach czerwone kotary, w głębi dwa portale drzwi. Na tylnej ścianie skrzyżowane zdobyczne chorągwie brytyjskie i bębny. W środku, przed stołem nakrytym zielonym suknem, stoi pięciu mężczyzn: John Adams w brązowym surducie z dłonią na biodrze, wysoki Roger Sherman, ciemnowłosy Robert Livingston, najwyższy Thomas Jefferson w czerwonej kamizelce, który kładzie na stole kilka kart, i Benjamin Franklin z długimi siwymi włosami. Za stołem, po prawej, w fotelu siedzi prezydent Kongresu John Hancock; za jego ramieniem stoi w czerni sekretarz Charles Thomson. Po lewej dwie grupy delegatów — siedzący przy stolikach i stojąca piątka pod ścianą; w głębi, pod chorągwiami, trzej mężczyźni, jeden w kwakierskim kapeluszu. Po prawej, za Hancockiem, stoi kolejnych pięciu; najbliżej widza młody Edward Rutledge w żółtej kamizelce. Na podłodze dywan; światło pada z lewej. Kościuszki na obrazie nie ma — przypłynie do Filadelfii siedem tygodni po tej scenie.
Czterdzieści siedem kadrów
Numery są oryginalne — takie, jakie Trumbull nadał postaciom na własnym arkuszu klucza. Kadry pochodzą z reprodukcji 3 000 px Architect of the Capitol; twarze drugiego planu są w niej miękkie.
Opis wybranej postaci
1
Postać numer 1. George Wythe
delegat Wirginii · prawnik · 1726–1806
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćSkrajnie po lewej, przy samej krawędzi płótna — głowa częściowo ucięta ramą; pierwszy numer klucza.
Co warto wiedziećNauczyciel prawa Jeffersona w Williamsburgu i pierwszy profesor prawa w Ameryce (College of William & Mary, 1779). W 1776 był w Kongresie tylko do czerwca; podpisał później. Zmarł otruty — najpewniej przez krewnego, wnuka własnej siostry, którego wydziedziczył.
Co zrobił z tym malarzTrumbull zaczął numerację od niego — od lewej krawędzi. Na rycinie do banknotu dwudolarowego (1976) czterech skrajnych po lewej, w tym Wythe’a, po prostu odcięto.
delegat New Hampshire · kupiec, później generał brygady milicji · 1730–1785
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćDrugi od lewej, tuż za Wythe’em, w rzędzie głów nad stolikiem.
Co warto wiedziećKapitan statku, który dorobił się na handlu — także niewolnikami — a w 1777 dowodził milicją New Hampshire pod Saratogą: podpisywał konwencję kapitulacyjną Burgoyne’a jako jeden z komisarzy amerykańskich. Swojego niewolnika Prince’a uwolnił.
Co zrobił z tym malarzZmarł w 1785, rok przed pierwszym szkicem Trumbulla; twarz pochodzi z cudzego wizerunku. Jedyny człowiek, który jest na obu płótnach Trumbulla omawianych w tej witrynie — tu z numerem 2, pod Saratogą jako komisarz kapitulacji.
Gdzie go szukaćTrzeci od lewej w rzędzie głów za stolikiem, brązowe włosy bez peruki.
Co warto wiedziećLekarz z Kingston; 2 lipca 1776 jako pierwszy odpowiedział „tak” w głosowaniu nad niepodległością — New Hampshire głosowało pierwsze. Później gubernator stanu.
Co zrobił z tym malarzGłowa z portretu; Trumbull nie znał go osobiście.
Gdzie go szukaćSiedzi w szarym surducie na pierwszym planie po lewej, z kapeluszem na kolanie; największa postać lewej grupy.
Co warto wiedziećPrzewodniczył obradom Kongresu jako komitetu całości w dniach debaty nad Deklaracją. Ojciec i pradziad dwóch prezydentów USA. W czerwcu 1776 wszedł do pierwszej Rady Wojennej Kongresu — ciała, przez które przechodziły podania obcych oficerów, także Kościuszki.
Co zrobił z tym malarzTrumbull podkreślił tuszę — Harrison sam żartował, że z racji wagi na szubienicy „skonałby w minutę”, a chudy Gerry „tańczyłby godzinę”.
Gdzie go szukaćCzwarta głowa od lewej w tylnym rzędzie lewej grupy; ciemne włosy, najmłodsza twarz w tym rzędzie.
Co warto wiedziećNajmłodszy po Rutledge’u sygnatariusz — 27 lat. Zastąpił w Kongresie chorego ojca. Zaginął na morzu w 1779 roku, płynąc na kurację; miał 30 lat.
Co zrobił z tym malarzTrumbull malował go z miniatury — Lynch nie żył już siedem lat, gdy powstawał pierwszy szkic.
delegat Wirginii · autor rezolucji o niepodległości · 1732–1794
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćSiedzi przy małym stoliku po lewej, w czerwonym surducie i białej peruce, z piórem — jedyna postać w tej grupie pokazana w całości.
Co warto wiedzieć7 czerwca 1776 zgłosił rezolucję: „te Zjednoczone Kolonie są i z prawa być powinny wolnymi i niezależnymi państwami”. W tych samych dniach Kościuszko szykował się do wyjazdu z Francji do Ameryki. Później prezydent Kongresu (1784–1785).
Co zrobił z tym malarzTrumbull posadził autora rezolucji przy własnym stoliku, z boku — daleko od Komitetu Pięciu, choć to od jego wniosku wszystko się zaczęło.
delegat Nowego Jorku · od 1777 gubernator · 1739–1812
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćTrzeci w rzędzie siedzących na prawo od Harrisona.
Co warto wiedziećNie podpisał Deklaracji — w lipcu 1776 wyjechał dowodzić milicją nad Hudsonem. Jako gubernator Nowego Jorku przez osiemnaście lat odpowiadał za obronę doliny Hudsonu, a więc i za West Point, które w latach 1778–1780 fortyfikował Kościuszko. Później wiceprezydent USA.
Co zrobił z tym malarzJeden z pięciu ludzi na płótnie, którzy nie złożyli podpisu; Trumbull dał mu miejsce jako uczestnikowi debaty.
Gdzie go szukaćPierwszy z lewej w stojącej grupie pięciu za Harrisonem; szara peruka, oliwkowy surdut.
Co warto wiedziećZamożny prawnik z Annapolis, później gubernator Marylandu i sędzia federalny. Jeden z czterech sygnatariuszy z Marylandu.
Co zrobił z tym malarzStojąca piątka (9–13) to najbardziej „portretowy” fragment obrazu — Trumbull ustawił ich jak do grupowego wizerunku, bez udziału w akcji.
Gdzie go szukaćDrugi w stojącej piątce, ciemne włosy bez peruki.
Co warto wiedzieć„Bachus z Annapolis”, jak nazywano go za temperament. Późniejszy sędzia Sądu Najwyższego USA i jedyny w historii sędzia tego sądu poddany procedurze impeachmentu (1805) — uniewinniony.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
delegat Nowego Jorku · właściciel Morrisanii · 1726–1798
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćTrzeci w stojącej piątce, siwe włosy, zwrócony w prawo.
Co warto wiedziećPodpisał, choć jego majątek Morrisania leżał na drodze armii brytyjskiej; posiadłość została zrujnowana. Przyrodni brat Gouverneura Morrisa, redaktora Konstytucji.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
delegat Karoliny Południowej · plantator · 1742–1787
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćOstatni w stojącej piątce, w profilu, częściowo zasłonięty; czerwony surdut.
Co warto wiedziećPo upadku Charlestonu (1780) więziony przez Brytyjczyków w St. Augustine. Miasto, w którego imieniu podpisał Deklarację, zostało oddane Amerykanom 14 grudnia 1782 — wśród wkraczających wojsk Greene’a był Kościuszko.
Co zrobił z tym malarzTrumbull nie zastał go żywego (zm. 1787); twarz z portretu rodzinnego.
Gdzie go szukaćPierwszy z siedzących w środkowym rzędzie, na prawo od Clintona; łysiejący, ciemny surdut.
Co warto wiedziećRówieśnik Kościuszki (obaj z 1746). Kapitan artylerii, ranny w 1779, jeniec po upadku Charlestonu — więziony w St. Augustine razem z Middletonem i Rutledge’em.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćDrugi w środkowym rzędzie siedzących, głowa uniesiona ku Komitetowi.
Co warto wiedziećJedyny katolik wśród sygnatariuszy i najdłużej żyjący z nich — zmarł w 1832 roku, mając 95 lat, jako ostatni świadek. Wykształcony u jezuitów we Flandrii i w Paryżu, jak Kościuszko — pokolenie starszy.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćTrzeci w środkowym rzędzie siedzących.
Co warto wiedziećSierota, terminował u cieśli, zanim został prawnikiem. Ranny i wzięty do niewoli pod Savannah (1778). Później gubernator i senator Georgii.
Co zrobił z tym malarzNa rycinie do banknotu dwudolarowego to jego pominięto z środka grupy — jedyna taka luka w rzędzie.
Gdzie go szukaćCzwarty w środkowym rzędzie, masywna twarz zwrócona wprost do widza.
Co warto wiedzieć2 lipca wstrzymał się od głosu, 2 sierpnia podpisał. Jako Nadintendent Finansów (1781–1784) trzymał kasę, z której armia — i Kościuszko — mieli dostawać zaległy żołd. Skończył w więzieniu za długi.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćPiąty w środkowym rzędzie siedzących.
Co warto wiedziećWspólnik Roberta Morrisa; głosował przeciw niepodległości i nie podpisał — a mimo to jest na obrazie. Pierwszy prezes Banku Ameryki Północnej i Banku Stanów Zjednoczonych.
Co zrobił z tym malarzDrugi z pięciu „niepodpisanych” na płótnie. Trumbull malował debatę, nie akt podpisania — dlatego mógł go umieścić.
Gdzie go szukaćSzósty w środkowym rzędzie, profil w białej peruce.
Co warto wiedziećRówieśnik Kościuszki i jego lekarz: jesienią 1797 w Filadelfii leczył rany głowy i pleców, które generał odniósł pod Maciejowicami. To Rush oprowadzał Naczelnika po salonach miasta — patrz Rozdział VII.
Co zrobił z tym malarzTrumbull znał Rusha osobiście; głowa malowana w Filadelfii.
Gdzie go szukaćSiódmy w środkowym rzędzie, z dłonią przy brodzie.
Co warto wiedziećOd jego nazwiska pochodzi słowo „gerrymandering”. Odmówił podpisania Konstytucji, został wiceprezydentem u Madisona. Drobny i chudy — przeciwieństwo Harrisona.
Co zrobił z tym malarzTrumbull malował go z natury.
Co warto wiedziećOskarżyciel w procesie brytyjskich żołnierzy po masakrze bostońskiej (1770), gdzie obrońcą był John Adams. Zwany „Objection Maker” za nawyk sprzeciwiania się.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćDziewiąty w środkowym rzędzie, ostatni przed grupą pod chorągwiami.
Co warto wiedzieć„Prawnik biednych” — udzielał porad za darmo. Dwóch jego synów Brytyjczycy trzymali na okręcie-więzieniu „Jersey”; odmówił prosić o ich zwolnienie w zamian za zmianę stanowiska.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
delegat Rhode Island · dawny gubernator · 1707–1785
Rozpoznany na płótnie
Gdzie go szukaćJedyny w kapeluszu — stoi w głębi, pod zdobycznymi chorągwiami; kwakierski kapelusz z szerokim rondem.
Co warto wiedziećNajstarszy po Franklinie sygnatariusz (69 lat). Cierpiał na drżenie rąk; podpisując, miał powiedzieć: „ręka mi drży, ale serce nie”. Kapelusz to znak wyznania, nie brak manier.
Co zrobił z tym malarzZmarł w 1785 — twarz z portretu. Kapelusz sprawia, że to najłatwiej rozpoznawalna postać drugiego planu.
Gdzie go szukaćW okularach, tuż za Hopkinsem, pod chorągwiami.
Co warto wiedziećStanął przy stole, żeby patrzeć na twarze podpisujących — „widziałem w nich niezłomną odwagę”. Brytyjczycy spalili jego dom w Newport. Pełnił urząd celnika w Newport do śmierci w wieku 92 lat.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćTrzeci w grupie pod chorągwiami, profil zwrócony ku Komitetowi.
Co warto wiedziećJeden z sześciu, którzy podpisali i Deklarację, i Konstytucję. Skarbnik Kongresu Kontynentalnego w 1776 — brytyjscy żołnierze zniszczyli mu dom po bitwie nad Brandywine.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćPierwszy z dwóch siedzących na prawo od grupy Clarka, biała peruka, twarz zwrócona do widza.
Co warto wiedziećUrodzony w Bostonie, kształcony u Jamesa Otisa. W 1774 przewidywał w liście, że kolonie „będą budować imperium na ruinach Wielkiej Brytanii”.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
delegat Karoliny Północnej · kupiec, armator · 1730–1779
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćDrugi z siedzących za Hooperem.
Co warto wiedziećWychowany wśród kwakrów, zerwał z ich pacyfizmem, by poprzeć wojnę. Jako szef komisji morskiej Kongresu dał pierwsze dowództwo Johnowi Paulowi Jonesowi. Zmarł w Filadelfii w 1779, nie widząc końca wojny.
Co zrobił z tym malarzZmarł siedem lat przed pierwszym szkicem — twarz z cudzego wizerunku.
Gdzie go szukaćSiedzi bliżej Komitetu, w okularach, biała peruka.
Co warto wiedziećSzkot z Fife, jeden z najważniejszych umysłów prawniczych Rewolucji; współautor Konstytucji, sędzia Sądu Najwyższego. W czerwcu 1776 wszedł do pierwszej Rady Wojennej Kongresu. Zmarł ścigany przez wierzycieli.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
delegat New Jersey · prawnik, kompozytor · 1737–1791
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćOstatni siedzący przed Komitetem Pięciu, ciemne włosy, zwrócony w prawo.
Co warto wiedziećPierwszy amerykański kompozytor świecki, satyryk, projektant — przypisuje mu się projekt flagi z gwiazdami i pasami. Sędzia i przyjaciel Franklina.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
delegat Massachusetts · Komitet Pięciu · przewodniczący Rady Wojennej · 1735–1826
Rozpoznany na płótnie
Gdzie go szukaćPierwszy z lewej w stojącej piątce przed stołem Hancocka, brązowy surdut, dłoń na biodrze.
Co warto wiedziećMotor niepodległości w Kongresie i od czerwca 1776 przewodniczący Rady Wojennej — ciała, do którego trafiały podania oficerów, w tym Kościuszki z 30 sierpnia 1776. Dwadzieścia lat później, jako prezydent, podpisze ustawy o cudzoziemcach (1798) — Kościuszko opuści Amerykę na kilka tygodni przed nimi, w tajemnicy.
Co zrobił z tym malarzTrumbull malował go z natury w Londynie w 1787 roku, gdzie Adams był posłem. Legenda, że Jefferson stoi mu na stopie, pochodzi z ryciny — na płótnie stopy tylko się stykają.
delegat Connecticut · Komitet Pięciu · dawny szewc · 1721–1793
Rozpoznany na płótnie
Gdzie go szukaćDrugi w Komitecie, za Adamsem, najwyższy w grupie; szary surdut.
Co warto wiedziećJedyny człowiek, który podpisał wszystkie cztery wielkie dokumenty: Articles of Association (1774), Deklarację, Artykuły Konfederacji i Konstytucję. Członek pierwszej Rady Wojennej Kongresu (1776).
Co zrobił z tym malarzTrumbull malował go z natury w New Haven.
Gdzie go szukaćTrzeci w Komitecie, między Shermanem a Jeffersonem, ciemne włosy.
Co warto wiedziećRówieśnik Kościuszki. Członek komitetu redakcyjnego, który jednak nie podpisał — wyjechał do Nowego Jorku przed 2 sierpnia. Później kanclerz stanu (to on odbierał przysięgę od Waszyngtona w 1789) i negocjator zakupu Luizjany.
Co zrobił z tym malarzTrzeci „niepodpisany” na płótnie — i jedyny w Komitecie Pięciu.
delegat Wirginii · Komitet Pięciu · autor projektu · 1743–1826
Rozpoznany na płótnie
Gdzie go szukaćW środku Komitetu, najwyższy, w czerwonej kamizelce; kładzie dokument na stole przed Hancockiem.
Co warto wiedziećAutor tekstu Deklaracji, przyjaciel Kościuszki i wykonawca jego amerykańskiego testamentu z 1798 roku, którego nie wykonał — patrz Rozdział VII. „Najczystszy syn wolności, jakiego znałem” — napisał o Polaku w 1798. To Jefferson pomógł mu w maju 1798 wyjechać potajemnie z Ameryki.
Co zrobił z tym malarzTrumbull malował go z natury w Paryżu w 1786 roku, mieszkając u niego; Jefferson naszkicował mu z pamięci plan sali — dlatego drzwi na obrazie są nie tam, gdzie w rzeczywistości. Czerwona kamizelka to jedyny mocny kolor w Komitecie.
Gdzie go szukaćOstatni z prawej w Komitecie, długie siwe włosy bez peruki, ciemny surdut.
Co warto wiedziećNajstarszy sygnatariusz (70 lat). Późnym latem 1776 był jeszcze w Filadelfii — do Francji wypłynął dopiero pod koniec października. Według relacji utrwalonej przez biografów Kościuszki to on przeegzaminował przybysza z geometrii i dał mu rekomendację do Kongresu. Kościuszko przypłynął z Francji; Franklin do Francji dopiero jechał.
Co zrobił z tym malarzFranklin zmarł w 1790, zanim Trumbull dotarł do niego z pędzlem; głowa oparta na portrecie Duplessis’a — twarzy, którą zna cały świat ze studolarówki.
Gdzie go szukaćPierwszy z czterech siedzących za stołem, na prawo od Franklina.
Co warto wiedziećJedyny sygnatariusz uwięziony przez Brytyjczyków wyłącznie za podpis — wydany przez lojalistów w listopadzie 1776, zwolniony ze zrujnowanym zdrowiem. Zmarł w 1781.
Co zrobił z tym malarzZmarł pięć lat przed pierwszym szkicem — twarz z cudzego wizerunku.
Gdzie go szukaćDrugi z czterech siedzących za stołem.
Co warto wiedziećWalijczyk z Llandaff. Brytyjczycy zniszczyli jego dom na Long Island i uwięzili żonę; zmarła wkrótce po zwolnieniu. Nowy Jork zgłosił swoje „tak” dopiero 9 lipca — dlatego jego delegaci podpisywali w sierpniu.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
delegat New Jersey · pastor, rektor College of New Jersey · 1723–1794
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćTrzeci z czterech siedzących za stołem, w czerni duchownego.
Co warto wiedziećJedyny duchowny wśród sygnatariuszy i rektor uczelni w Princeton, w której Brytyjczycy urządzili koszary. Gdy ktoś mówił, że kraj „nie dojrzał” do niepodległości, odparł, że raczej „zaczyna gnić”.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćOstatni z czterech siedzących za stołem, najbliżej Hancocka.
Co warto wiedziećPrezydent Kongresu w latach 1779–1781 — a więc w czasie, gdy Kościuszko budował umocnienia West Point i gdy Kongres słuchał raportów o Hudsonie. Później gubernator Connecticut przez dziesięć lat.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćStoi za siedzącą czwórką, ciemne włosy, czerwony surdut.
Co warto wiedziećZięć gubernatora Trumbulla — ojca malarza. Przyjechał do Kongresu w lipcu 1776 na miejsce Wolcotta i podpisał, choć nie głosował. Dom oddał na kwatery francuskim oficerom.
Co zrobił z tym malarzRodzina: malarz portretował szwagra własnej siostry.
Gdzie go szukaćStoi za siedzącą czwórką, na prawo od Williamsa, szara peruka.
Co warto wiedziećChory w lipcu 1776, podpisał później. Dowodził milicją Connecticut pod Saratogą; ołowiany posąg Jerzego III zrzucony w Nowym Jorku przetopił u siebie w Litchfield na 42 tysiące kul.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
Gdzie go szukaćSiedzi w fotelu za stołem po prawej, w ciemnym stroju, profil w bujnej peruce; przyjmuje dokument od Komitetu.
Co warto wiedziećNajsłynniejszy podpis Ameryki. Jako prezydent Kongresu podpisywał akty Kongresu z 1776 roku — w tym uchwałę z 18 października, która czyniła Kościuszkę pułkownikiem inżynierów Armii Kontynentalnej. Najbogatszy człowiek Nowej Anglii, później gubernator Massachusetts.
Co zrobił z tym malarzJedyna postać pokazana w fotelu prezydialnym; Trumbull zbudował całą kompozycję na osi Jefferson–Hancock.
Gdzie go szukaćStoi za Hancockiem, przy jego prawym ramieniu, w czerni; najwyżej umieszczona głowa po prawej.
Co warto wiedziećIrlandczyk z Ulsteru, „Prawdomówny” — tak nazwali go Delawarowie. Przez piętnaście lat protokołował każdą decyzję Kongresu, także tę o polskim inżynierze. Nie był delegatem; czy podpisał zaginiony oryginał Deklaracji, historycy spierają się do dziś.
Co zrobił z tym malarzJedyna postać nienależąca do Kongresu — Trumbull dał mu miejsce jako pamięci instytucji.
Gdzie go szukaćPierwszy z stojącej grupy przy prawej krawędzi, szara peruka, twarz do widza.
Co warto wiedziećGłosował przeciw niepodległości 2 lipca — i podpisał 2 sierpnia. Jeden z sześciu sygnatariuszy Deklaracji i Konstytucji; pierwszy senator z Delaware.
Co zrobił z tym malarzGłowa według Trumbulla wzięta z natury albo z wiarygodnego portretu; malarz utrzymywał, że żadnej z 47 twarzy nie wymyślił.
delegat Pensylwanii i Delaware · „pisarz Rewolucji” · 1732–1808
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćStoi w głębi prawej grupy, w profilu za Readem.
Co warto wiedziećAutor „Listów farmera z Pensylwanii” — najbardziej wpływowy publicysta oporu, który jednak uznał lipiec 1776 za zbyt wczesny i nie podpisał. Jedyny z odmawiających, który natychmiast poszedł walczyć: jako szeregowiec milicji. Trumbull umieścił go mimo to.
Co zrobił z tym malarzCzwarty „niepodpisany” — malarz uhonorował przeciwnika, który nie zdradził.
delegat Karoliny Południowej · prawnik · 1749–1800
Miejsce wg kolejności klucza
Gdzie go szukaćNajbardziej wysunięta postać prawej grupy — stoi w całości, żółta kamizelka, łysiejąca głowa.
Co warto wiedziećNajmłodszy sygnatariusz (26 lat). To on wymusił odłożenie głosowania z 1 na 2 lipca, żeby Karolina mogła zmienić stanowisko. Członek pierwszej Rady Wojennej Kongresu (1776). Jeniec po Charlestonie, więziony w St. Augustine.
Co zrobił z tym malarzTrumbull dał najmłodszemu najwięcej płótna po prawej — przeciwwagę dla Lee po lewej.
Gdzie go szukaćPrzy prawej krawędzi, ciemne włosy, twarz w profilu.
Co warto wiedziećTo on wezwał Caesara Rodneya do nocnej jazdy z Dover, żeby Delaware zagłosowało „za”. Podpisał najpóźniej ze wszystkich — być może dopiero w 1781. Prezydent Kongresu w miesiącach Yorktown (1781).
Co zrobił z tym malarzNa rycinie do banknotu dwudolarowego dwóch skrajnych po prawej — McKeana i Livingstona — odcięto.
Gdzie go szukaćOstatni, przy samej prawej krawędzi płótna — głowa ucięta ramą, jak Wythe po drugiej stronie.
Co warto wiedziećZamożny kupiec z Nowego Jorku, stryj Roberta R. z Komitetu Pięciu. Zmarł w Yorku w Pensylwanii w czerwcu 1778, w trakcie sesji Kongresu — jeden z pierwszych sygnatariuszy, którzy odeszli po podpisaniu.
Co zrobił z tym malarzTrumbull nigdy go nie widział; twarz z portretu rodzinnego. Ostatni numer klucza.
Scena rozgrywa się 28 czerwca 1776. Kościuszko jest wtedy na Atlantyku — wypłynął z Francji w czerwcu, rejs trwał dziesięć tygodni. Do Filadelfii dociera pod koniec sierpnia i 30 sierpnia składa Kongresowi podanie o przyjęcie do służby. Republika, do której przypłynął, ma niecałe osiem tygodni; jej armia nie ma jeszcze mundurów, a Kongres — pieniędzy. Nikt nie wie, czym ta wojna będzie. Lafayette przyjedzie za rok, Pułaski w 1777, Steuben w 1778.
Sala na obrazie to ta sama sala, w której stanął. Pięciu z ludzi na tym płótnie zasiadało w pierwszej Radzie Wojennej Kongresu, przez którą przechodziły sprawy oficerskie: John Adams (30), Roger Sherman (31), Benjamin Harrison (4), James Wilson (28) i Edward Rutledge (45). Franklin (34) — według relacji utrwalonej przez biografów — przeegzaminował przybysza z geometrii i dał mu rekomendację; do Francji wypłynął dopiero pod koniec października. 18 października 1776 Kongres uczynił Polaka pułkownikiem inżynierów; pod uchwałą stoi nazwisko Hancocka (41), protokołował Thomson (42).
Trzy inne nitki prowadzą z tego obrazu do Kościuszki. Benjamin Rush (19), jego rówieśnik, będzie w 1797 leczyć jego rany z Maciejowic. Thomas Jefferson (33) zostanie jego najbliższym amerykańskim przyjacielem i wykonawcą testamentu, którego nie wykona. A trzej delegaci Karoliny Południowej — Middleton (13), Heyward (14) i Rutledge (45) — trafią po upadku Charlestonu do brytyjskiej niewoli; miasto, w którego imieniu podpisali Deklarację, zostanie oddane Amerykanom 14 grudnia 1782, a wśród wkraczających będzie Kościuszko. Ta strona nie dopisuje go do obrazu. Pokazuje, kto tu na niego czekał.
—Tadeusz Kościuszko, kapitan bez przydziałuw drodze — Filadelfia, koniec sierpnia 1776
Czternastu sygnatariuszy Trumbull pominął (m.in. Caesar Rodney z jego nocną jazdą do Filadelfii i Button Gwinnett z Georgii), pięciu obecnych nie podpisało: Clinton (8), Willing (18), Livingston (32), Dickinson (44) i sekretarz Thomson (42). Obraz nie jest protokołem — jest pamięcią republiki o sobie.
Zanim był Trumbull
Kongres, który głosuje
Robert Edge Pine (1784–1788) i Edward Savage (do ok. 1801), Congress Voting Independence, olej na płótnie · Independence National Historical Park, Filadelfia · domena publiczna (reprodukcja: Wikimedia Commons / Google Art Project)
Robert Edge Pine zaczął ten obraz w Filadelfii w 1784 roku, mając przed oczami prawdziwą salę zgromadzeń — z jej oknami, kominkami i belkowaniem; zmarł w 1788, zanim skończył. Edward Savage dopełnił brakujące portrety i w 1801 wydał rycinę. To jedyne przedstawienie tej sceny powstałe na miejscu, za życia większości uczestników.
Trumbull znał salę tylko z pamięciowego szkicu Jeffersona, zrobionego w Paryżu w 1786 roku — dlatego drzwi ma nie tam, gdzie były, a na ścianie wiszą zdobyczne chorągwie, których w 1776 nikt jeszcze nie zdobył. Pine ma architekturę, Trumbull ma twarze. Republika wybrała twarze.
Malarstwo, nie relacja
Czego 4 lipca nie było
Dzień
Obraz nie pokazuje 4 lipca. Trumbull sam mówił, że to 28 czerwca — Komitet Pięciu składa projekt. Głosowano 2 lipca, tekst przyjęto 4 lipca, a podpisywano od 2 sierpnia — przez kilka miesięcy. Nigdy nie było chwili, w której tych czterdziestu siedmiu ludzi stało razem w tej sali.
Sala
Drzwi są nie tam, gdzie w Independence Hall, a na ścianie wiszą brytyjskie chorągwie i bębny — trofea, których Kongres w czerwcu 1776 nie miał. Trumbull malował salę ze szkicu, który Jefferson narysował mu z pamięci w Paryżu, dziesięć lat po fakcie.
Ludzie
Czternastu sygnatariuszy pominięto, bo malarz nie znalazł wiarygodnych wizerunków — wolał luki niż zmyślone twarze. Pięciu obecnych nigdy nie podpisało. Trumbull utrzymywał, że każda z 47 twarzy jest autentyczna: z natury albo z portretu.
Stopa
Legenda głosi, że Jefferson depcze stopę Adamsa — znak sporu dwóch przyjaciół-rywali. To złudzenie ryciny z 1823 roku; na płótnie stopy tylko się stykają. Na banknocie dwudolarowym (od 1976) obraz ma 42 osoby: skrajnych po obu stronach odcięto, a dwie twarze dorysowano.
Historia obrazu
Od domu Jeffersona do Rotundy
1786Trumbull w Paryżu, w domu Jeffersona przy Grille de Chaillot, zaczyna małą wersję (dziś Yale); Jefferson szkicuje mu z pamięci plan sali i pozuje jako pierwszy.
1787–1794Malarz objeżdża Anglię i Stany z miniaturami: Adams w Londynie, Sherman, Gerry, Rush, Hancock i kilkudziesięciu innych — twarze „z żywego modelu”. Zmarłych bierze z cudzych portretów.
1817Kongres zamawia cztery sceny do Rotundy — po 8 000 dolarów każda. Deklaracja jest pierwsza.
1818Duże płótno ukończone; od października pokazywane w Nowym Jorku, Bostonie, Filadelfii i Baltimore — objazd ściąga tłumy i przynosi malarzowi około dziesięciu tysięcy dolarów.
1819Obraz dostarczony do Waszyngtonu; wisi tymczasowo w Kapitolu.
1823Asher B. Durand kończy miedzioryt według obrazu — to on rozniesie kompozycję po całej Ameryce (i on odpowiada za legendę o stopie).
1826Zawieszony w ukończonej Rotundzie, gdzie wisi do dziś — pierwszy z ośmiu wielkich płócien sali.
1832Mała wersja (53 × 79 cm) trafia do Yale w zamian za dożywotnią rentę dla malarza.
1976Rycina według obrazu na rewersie banknotu dwudolarowego, na dwusetlecie niepodległości.
2008Ostatnie czyszczenie wszystkich ośmiu płócien Rotundy.
Gdzie wisi
Rotunda Kapitolu
Płótno wisi tam, gdzie zawiesił je sam Trumbull: w Rotundzie Kapitolu Stanów Zjednoczonych w Waszyngtonie — okrągłej sali o średnicy 29 metrów, pod kopułą wysoką na 55 metrów. Na jej ścianach jest osiem obrazów tej samej wielkości, 12 × 18 stóp (3,66 × 5,49 m). Cztery z nich to sceny rewolucji zamówione u Trumbulla w 1817 roku: Deklaracja Niepodległości, Kapitulacja lorda Cornwallisa, Kapitulacja generała Burgoyne’a i Rezygnacja generała Waszyngtona. Cztery pozostałe — sceny odkryć i kolonizacji — dodano w latach 1840–1855.
Deklaracja to najsłynniejsze z ośmiu płócien i pierwsze, które trafiło do sali. Wisi obok Kapitulacji Burgoyne’a — obrazu, na którym nie ma Kościuszki, choć to jego reduty wygrały tamtą bitwę. Dwa płótna, dwie nieobecności: tu jeszcze nie przypłynął, tam już go nie namalowano.
ObjazdZanim płótno trafiło do Kapitolu, Trumbull pokazywał je za opłatą w Nowym Jorku, Bostonie, Filadelfii i Baltimore (1818–1819). Sam obraz stał się wydarzeniem: pierwsza „wystawa objazdowa” w historii Stanów Zjednoczonych.
Kopuła Rotundy od wewnątrz; w oculusie Apoteoza Waszyngtona Brumidiego (1865). Fot. Architect of the Capitol · domena publiczna (dzieło rządu USA)
Rozdziały
Film odtwarza się dopiero po kliknięciu, z domeny youtube-nocookie.com — do tej chwili strona nie łączy się z YouTube. Bez zgody na odtwarzanie: otwórz film na YouTube (od 2:56). Materiał Architect of the Capitol — dzieło rządu USA, domena publiczna. Napisy (PL, EN, FR) przygotował kosciuszko.world na podstawie ścieżki dźwiękowej filmu; wyświetlają się nad obrazem także na pełnym ekranie — użyj przycisku „Pełny ekran” pod filmem.
Transkrypcja filmu
Tekst lektorki Architect of the Capitol w tłumaczeniu kosciuszko.world; znaczniki czasu prowadzą do odpowiedniego miejsca w filmie.
Rotunda
Wyobraź sobie: wchodzisz do Rotundy Kapitolu tak, jak zamierzyli jej projektanci. Wchodzisz po świątynnych schodach fasady wschodniej do ogromnej przestrzeni i stajesz przed tymi wielkimi jak freski obrazami Johna Trumbulla. Zawieszone w 1826 roku, ukazują cztery sceny z czasów Rewolucji — dwie cywilne i dwie wojskowe — wydarzenia, na których zbudowana jest opowieść o narodzinach Ameryki.
Rotundę Kapitolu nazywano politycznym sercem narodu. Ta budząca podziw przestrzeń wyraża potęgę — nie Kościoła ani monarchy, lecz rządu ludu i dla ludu — właśnie tę ideę Trumbull chciał podkreślić. Na początku funkcja Rotundy była otwarta i symboliczna — podatny grunt dla obrazów, malowideł ściennych i rzeźb, które miały wzbogacić jej znaczenie.
Na rysunkach architekta Williama Thorntona, a potem jego następcy, Benjamina Henry’ego Latrobe’a, Rotundę nazywano Wielkim Westybulem i Salą Ludu. Od ukończenia w 1826 roku Rotunda służy jako muzeum obywatelskie i scena narodowa — dla wspólnych uroczystości Izby i Senatu, wielkich ceremonii publicznych, w tym wystawienia trumien wybitnych obywateli. Ze względu na ogrom i monumentalną sztukę zawsze była atrakcją turystyczną, rodzajem miejsca pielgrzymek, ściągającym odwiedzających do centrum Waszyngtonu.
Cztery obrazy
W 1817 roku Kongres zamówił u Johna Trumbulla te cztery obrazy do Rotundy Kapitolu — pierwsze takie zamówienie u Amerykanina, do wnętrza, którego jeszcze nie zbudowano, i pierwszy przypadek, gdy Kongres wystąpił jako mecenas sztuki. Cztery obrazy, które Trumbull ukończył, to: Deklaracja Niepodległości, następnie Kapitulacja lorda Cornwallisa pod Yorktown, Kapitulacja generała Burgoyne’a pod Saratogą i na zamknięcie cyklu — Rezygnacja generała Waszyngtona.
Deklaracja
Pierwszym ukończonym obrazem cyklu była Deklaracja Niepodległości. Przedstawia chwilę z 28 czerwca 1776 roku, gdy pierwszy projekt Deklaracji Niepodległości przedłożono Drugiemu Kongresowi Kontynentalnemu — ciąg wydarzeń, który Trumbull skupił w jednym obrazie. W centralnej grupie obrazu Thomas Jefferson, główny autor Deklaracji, kładzie dokument przed Johnem Hancockiem, prezydentem Kongresu.
Obok niego pozostali członkowie komitetu redakcyjnego: John Adams, Roger Sherman, Robert Livingston i Benjamin Franklin. Deklarację Niepodległości podpisało 56 osób. Trumbull namalował 47 postaci, w tym pięć, które jej nie podpisały.
Pozwolił sobie na artystyczną swobodę: ukazał Jeffersona nie samego, lecz wśród innych członków komitetu redakcyjnego. Deklaracja to fascynujące studium metody twórczej Trumbulla. Zaczęła się zapewne jesienią 1786 roku, u Jeffersona w Paryżu.
Trumbull zamierzał namalować wszystkich 56 sygnatariuszy, ale nie zdołał zdobyć wszystkich wizerunków. Z 47 portretów na obrazie 36 namalował z natury. Resztę skopiował z innych portretów albo malował syna zamiast ojca.
Cornwallis
Drugim obrazem, który Trumbull ukończył dla Rotundy, była Kapitulacja lorda Cornwallisa. Jego tematem jest kapitulacja armii brytyjskiej pod Yorktown w Wirginii w 1781 roku, która zakończyła ostatnią wielką kampanię wojny o niepodległość. Błękitne niebo pełne ciemnych chmur i rozbite działo przywołują bitwy, które do tego doprowadziły.
W środku sceny — amerykański generał Benjamin Lincoln na białym koniu. Wyciąga prawą dłoń ku szpadzie niesionej przez kapitulującego oficera brytyjskiego, który prowadzi długą kolumnę wojsk ciągnącą się w głąb obrazu. Po lewej oficerowie francuscy, pieszo i konno, pod białym sztandarem królewskiego rodu Burbonów.
Po prawej — oficerowie amerykańscy pod gwiaździstym sztandarem. Wśród nich markiz de La Fayette i pułkownik Jonathan Trumbull, brat malarza. Generał George Washington na brązowym koniu pozostał w tle, ponieważ sam lord Cornwallis nie stawił się na kapitulację.
Burgoyne
Trzecim ukończonym obrazem Trumbulla była Kapitulacja generała Burgoyne’a pod Saratogą, skończona w grudniu 1821 roku. Burgoyne stoi w środku, a po jego lewej William Phillips, brytyjski generał major. W centrum Gates odmawia przyjęcia szpady Burgoyne’a i zamiast tego okazuje gościnność, zapraszając go do namiotu na posiłek.
Nad namiotem powiewa na wietrze flaga amerykańska. Po bokach oficerowie amerykańscy — świadkowie wydarzenia. Różnorodne mundury odzwierciedlają różne jednostki.
Większości tam nie było — stali niżej, nad rzeką, ze swoimi oddziałami. Trumbull pokazuje ludzi, którzy byli tam w dniu kapitulacji, ale nie widzieli samej ceremonii. Z krajobrazem Trumbull obchodzi się swobodnie.
Zgromadzona grupa, namiot — w rzeczywistości płachta na drągach — a nawet sama flaga mogła nie być tą, która wtedy powiewała. Namalowane działo to jedno z 47 dział oddanych armii amerykańskiej pod Saratogą. Scena mówi o pokoju, nie o walce czy wrogości.
Pod błękitnym niebem i białymi chmurami oficerowie noszą mundury galowe. Broń schowana lub zawieszona na ramieniu, działa milczą.
Waszyngton
Czwarty ukończony obraz to Waszyngton składający dowództwo, malowany od wiosny 1822 do wiosny 1824 roku. Kompozycja ukazuje scenę z 23 grudnia 1783 roku w Maryland State House w Annapolis, gdy George Washington złożył patent głównodowodzącego Armii Kontynentalnej. Waszyngton, oświetlony światłem wpadającym do sali, stoi w mundurze przed prezydentem Kongresu Kontynentalnego Thomasem Mifflinem i delegatami, wśród których jest Thomas Jefferson.
Za Waszyngtonem — jego adiutanci, pułkownicy Benjamin Walker i David Humphreys, oraz widzowie. Delegaci i widzowie patrzą na Waszyngtona, który wyciąga prawą dłoń, by zwrócić swój patent. Pusty fotel okryty płaszczem, przypominający tron pod królewską szatą, symbolizuje rezygnację Waszyngtona z władzy.
Wizerunek George’a Washingtona Trumbull oparł na jednym ze swoich wcześniejszych portretów.
Dziedzictwo Trumbulla
Architektura Rotundy daje obrazom potężną oprawę. Z daleka widz nie rozróżnia pojedynczych portretów, które tworzą mozaikę twarzy wmalowanych w każdą scenę. Dopiero z bliska dostrzegamy rysy twarzy — młodych i starych, farmerów, kupców i żołnierzy.
Można powiedzieć, że Trumbull poświęcił niekiedy całość dla części, wiedziony ideą autentyczności zakorzenioną w drobiazgowym realizmie — realizmie pojedynczych portretów. Ponieważ misją Trumbulla było przekazać wartości, które uważał za fundament amerykańskiej demokracji — honor na polu bitwy, powściągliwość, rozumną i uporządkowaną debatę — musiał upamiętnić głównych uczestników wydarzeń, które malował. Dziś jednak, dwa stulecia później, to raczej czyny ludzi, których Trumbull sportretował, a nie ich twarze, mogą silniej przemawiać do widzów.
Rotunda Kapitolu, Waszyngton
Wersja główna, 12 × 18 stóp, na ścianie od 1826 roku. Zwiedzanie przez Capitol Visitor Center; wstęp bezpłatny.
Sala zgromadzeń, w której przedłożono i przyjęto Deklarację — i w której 30 sierpnia 1776 stanął przed Kongresem Kościuszko. Dziś część Independence National Historical Park.
Architect of the Capitol, Declaration of Independence — opis obrazu, klucz 47 postaci, historia (1818–1826, czyszczenie 2008), reprodukcja www.aoc.gov
Architect of the Capitol, Revolutionary Paintings by John Trumbull (film, 2026) — kurator AOC o czterech płótnach Rotundy www.youtube.com
Yale University Art Gallery, Trumbull Collection — pierwsza wersja obrazu (1786–1820), wymiary, proweniencja artgallery.yale.edu
John Trumbull, Autobiography, Reminiscences and Letters (1841) — Paryż 1786, szkic Jeffersona, zasada „żadnej zmyślonej twarzy”, objazd 1818–1819
Journals of the Continental Congress, t. V–VI (1776) — rezolucja Lee 7 VI, głosowanie 2 VII, przyjęcie 4 VII; podanie Kościuszki 30 VIII i uchwała o pułkownikostwie 18 X 1776 memory.loc.gov
Alex Storozynski, The Peasant Prince (2009) — przybycie do Filadelfii, Franklin i egzamin z geometrii, patent pułkownika
National Park Service, Independence National Historical Park — sala zgromadzeń, sygnatariusze, biogramy www.nps.gov
Independence National Historical Park / Wikimedia Commons — R. E. Pine i E. Savage, Congress Voting Independence, reprodukcja w domenie publicznej commons.wikimedia.org
Biogramy sprawdzono w źródłach amerykańskich (NPS, Biographical Directory of the U.S. Congress, Encyclopedia Virginia, uczelnie i towarzystwa historyczne stanów). Przydział twarzy do numerów w rzędach drugiego planu (znaczniki z przerywanym obrysem) przyjęto według kolejności klucza Trumbulla; relację o egzaminie u Franklina podano za biografami Kościuszki, nie za dokumentem.
Concord Hymn — Strzał słyszany na cały świat
Słowa · Ralph W. Emerson · Aranżacja · P. Białobrzycki
Chcesz posłuchać utworu z ducha 4 lipca podczas przeglądania strony?
Concord Hymn — Strzał słyszany na cały światSłowa · Ralph W. Emerson · Aranżacja · P. Białobrzycki
0:00 / —:—
Pliki cookies
Strona domyślnie używa wyłącznie plików niezbędnych do działania (zapamiętanie zgody, ustawień dostępności i muzyki) — bez profilowania i bez ciasteczek śledzących. Za Twoją zgodą włączymy anonimowe statystyki odwiedzin (Plausible: bez ciasteczek, serwery w UE).
Szczegóły w Polityce cookies.
