Tadeusz Kościuszko i kosynierzy spod Racławic

Podstawa programowa

Podstawa programowa historii dla klas IV–VIII (2017), obowiązująca w roku szkolnym 2026/2027 w klasach V–VIII: klasa IV, dział IV. Postacie i wydarzenia o doniosłym znaczeniu dla kształtowania polskiej tożsamości kulturowej — „Uczeń sytuuje w czasie i opowiada o: 8) Tadeuszu Kościuszce i kosynierach spod Racławic". W klasie VI temat wraca chronologicznie w dziale o Rzeczypospolitej w dobie stanisławowskiej (Konstytucja 3 maja, rozbiory, insurekcja kościuszkowska).

Od 1 września 2026 klasa IV realizuje nową podstawę programową (reforma „Kompas Jutra", rozporządzenie z 11 marca 2026). Kościuszko pozostaje w niej w katalogu postaci „kodu kulturowego"; przed użyciem scenariusza dopasuj numer wymagania do własnego programu nauczania — treść lekcji jest w obu podstawach ta sama.

Cele lekcji

Uczeń po lekcji

• sytuuje w czasie insurekcję kościuszkowską (1794) i umieszcza ją po Konstytucji 3 maja (1791) i drugim rozbiorze (1793), a przed trzecim rozbiorem (1795);
• opowiada, kim był Tadeusz Kościuszko: inżynier wojskowy, bohater wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, Naczelnik powstania 1794 roku;
• wyjaśnia, kim byli kosynierzy i dlaczego Kościuszko wezwał chłopów do powstania; zna postać Wojciecha Bartosa Głowackiego;
• odczytuje obraz historyczny jako źródło: odróżnia to, co widać na płótnie Matejki, od tego, co dopowiada tradycja;
• wskazuje na mapie Kraków i Racławice oraz — dla klasy VI — Saratogę i West Point.

Kluczowe pojęcia

Naczelnik · insurekcja · kosynierzy · przysięga na Rynku · Uniwersał połaniecki · rozbiory.

Przygotowanie (5 minut przed lekcją)

1. Na komputerze z rzutnikiem otwórz grę: gra.html. Przytrzymaj ikonę „Dla nauczyciela i rodzica" (prawy górny róg) przez sekundę — otworzy się panel. W zakładce Ustawienia włącz poziom Odkrywca i przełącznik Odblokuj wszystkie stacje. Wyłącz lektora, jeśli nie masz głośników.
2. W zakładce Karta pracy wydrukuj zestaw 10 pytań (jeden komplet na ucznia); klucz odpowiedzi drukuje się na osobnej stronie. Możesz też użyć karty z tego scenariusza (poniżej).
3. Otwórz w drugiej karcie przeglądarki obraz Matejki: obraz/kosciuszko-pod-raclawicami.html.
4. Jeśli uczniowie pracują na własnych urządzeniach: napisz na tablicy adres kosciuszko.world/pl/gra.html. Gra nie wymaga logowania ani instalacji i nie zbiera danych.

Przebieg lekcji

• 0–4 min
  Wejście: Pytanie dniaWyświetl pytanie-dnia.html na rzutniku. Uczniowie głosują przez podniesienie ręki (A/B/C/D), nauczyciel klika wybraną odpowiedź, klasa czyta wyjaśnienie. Cel: rozgrzewka i pokazanie, że „nie wiem" jest dobrym punktem wyjścia.

  zbiorowo · rzutnik
• 4–9 min
  Kim był Kościuszko? Mapa wyprawyNa rzutniku otwórz grę i przewiń szlak od stacji I do XIV — mapa sama podróżuje. Zatrzymaj się na trzech: Mereczowszczyzna (skąd pochodził), Saratoga/West Point (dlaczego Amerykanie go pamiętają), Kraków (co się stało w 1794). Zadaj pytanie: „Dlaczego Polak budował twierdze w Ameryce?" — 2–3 odpowiedzi z sali, bez oceniania.

  zbiorowo · rzutnik
• 9–27 min
  Stacje V–VII w parach: Rynek, Racławice, MaciejowiceUczniowie w parach otwierają grę na swoich urządzeniach, wybierają poziom Odkrywca i przechodzą trzy stacje: V Kraków · Rynek (przysięga — ułożenie jej słów), VI Racławice (opowieść o kosynierach i Głowackim, gra rytmiczna „szarża"), VII Maciejowice (klęska i niewola — układanie listu). Każda stacja to opowieść, zadanie i „Czy wiesz, że…". Nauczyciel krąży; parom, które skończą wcześniej, poleca stację III (Saratoga) lub IV (West Point).
  Bez urządzeń dla uczniów: nauczyciel przechodzi stacje V–VII na rzutniku, uczniowie czytają opowieści na głos (po jednej osobie na akapit), a zadania rozwiązuje „klasa dyktuje — nauczyciel klika".

  w parach · 6 minut na stację
• 27–37 min
  Obraz jako źródło: MatejkoRzutnik: strona obrazu „Kościuszko pod Racławicami". Pokaż całe płótno (dziewięć metrów, 1888 rok — 94 lata po bitwie). Wybierz cztery kadry: 11 Tadeusz Kościuszko, 23 Wojciech Bartos Głowacki, 22 Zdobyte działo, 7 Hugo Kołłątaj. Przy każdym pytaj: „Co widać?" i „Skąd wiemy, kto to jest?" — strona rozróżnia postaci widoczne wprost od przypisań z literatury (pełny i przerywany obrys znacznika). Zakończ pytaniem: czego Matejko nie namalował? (Bitwa nie zmieniła losów powstania; Głowacki zginął dwa miesiące później pod Szczekocinami; Uniwersał połaniecki wydano miesiąc po Racławicach.)
  Jeśli pary mają urządzenia, zamiast pokazu użyj gry „Detektyw" (detektyw.html): każda para ma 8 minut na odnalezienie jak największej liczby tropów na płótnie.

  zbiorowo lub w parach
• 37–43 min
  Karta pracyUczniowie samodzielnie rozwiązują 10 pytań (karta poniżej lub wydruk z panelu gry). Sprawdzanie: wymiana kart w parach, klucz odczytany na głos. Wynik wpisują na kartę — to ich „wynik z lekcji", bez oceny.

  indywidualnie
• 43–45 min
  Podsumowanie i zadanie domoweJedno zdanie od trzech uczniów: „Jedna rzecz, którą dziś zapamiętam o Kościuszce". Zadanie domowe (na tydzień): ukończyć w grze pozostałe stacje na poziomie Odkrywca i przynieść kod wyniku z zakładki Wyniki w panelu (kod typu KOS-XXXXX-XXXX; nauczyciel sprawdza go w tym samym panelu — bez logowania). Alternatywa dla chętnych: siedem dni „Pytania dnia" z rzędu.

  zbiorowo

Wariant 2 × 45 minut

Lekcja 1: punkty 0–27 rozszerzone o stacje III i IV (Saratoga, West Point) — Kościuszko jako inżynier; praca z mapą gry: uczniowie odczytują, przez które kraje przebiega złota nić. Lekcja 2: obraz Matejki z „Detektywem" w parach (20 min), stacje XII–XIII (Wawel, Kopiec — pamięć o Kościuszce), karta pracy, kody wyników.

Dostosowania

• Uczniowie młodsi lub czytający wolniej: poziom „Z Kosem" — Kos czyta wszystko na głos (przycisk głośnika powtarza tekst), zadania obrazkowe, bez przegranej.
• Dysleksja: lektor działa także na poziomie Odkrywca; teksty są krótkie, w dwóch akapitach.
• Wrażliwość na ruch: w panelu włącz „Tryb spokojny" — bez animacji, konfetti i pulsowania.
• Bez dotyku: każde przeciąganie ma alternatywę „dotknij element, potem miejsce" i działa z klawiatury (Tab, Enter).
• Prywatność: gra nie zbiera żadnych danych; imię do dyplomu zapisuje się tylko w przeglądarce ucznia.

Ocenianie (propozycja)

Lekcja jest bez oceny sumującej. Jeżeli chcesz ocenić zadanie domowe: kod wyniku pokazuje liczbę ukończonych stacji i gwiazdki (0–42). Propozycja: 14 stacji ukończonych = zaliczone; 36+ gwiazdek (stopień „Generał brygady" lub „Naczelnik") = ocena celująca z aktywności. Kod można zweryfikować także względem imienia ucznia, jeśli wpisał je w panelu.