Bohater Dwóch Narodów · 1746–1817

Tadeusz Kościuszko

Architekt wolności. Pierwszy inżynier West Point, ostatni naczelnik Rzeczypospolitej. W 1798 roku powierzył Jeffersonowi wykonanie testamentu, w którym swój majątek przeznaczył na uwolnienie niewolników. Wola Kościuszki nie została wypełniona. To jego historia.

Rozpocznij rozdział I

Bolesław Jan Czedekowski (1885–1969)
Kościuszko w West Point

Reprodukcja cyfrowa portretu olejnego ze zbiorów The Kosciuszko Foundation w Nowym Jorku.

Fundacja FWNDK dziękuje The Kosciuszko Foundation za życzliwe użyczenie reprodukcji do publikacji cyfrowej w portalu kosciuszko.world.

Pawilon I · Repozytorium

Zabytek tygodnia · z Repozytorium FWNDK

Inżynieria pamięci

Co tydzień jeden zabytek z Misji Kościuszko 2026 — gigapixel, model 3D, panorama 360°, spacer VR lub historyczna fotografia. Każdy w pełnej rozdzielczości badawczej, do oglądania jak pod lupą.

Gigapixel HDR · 1+ Gpx

Portret olejny Tadeusza Kościuszki w mundurze generalskim, anonimowy malarz XIX w., kolekcja prywatna.

Otwórz gigapixel

1 / 1

Rotacja tygodniowa

Otwórz Repozytorium

Pawilon II · Opowieść

Trzy z dziewięciu rozdziałów

Geografia jednego losu

Urodzony w Mereczowszczyźnie, zmarły w Solothurn — uczestnik czterech kontynentalnych wojen, zasłużony dla trzech państw: Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Stanów Zjednoczonych i Szwajcarii. Każdy rozdział to jedna stacja tej drogi.

III 1776–1777 · Filadelfia · Saratoga

Ameryka — Saratoga

Wybiera wzgórza Bemis Heights nad rzeką Hudson. Brytyjska armia Burgoyne'a skapituluje 17 października 1777.

Czytaj rozdział V 1794 · Kraków · Maciejowice

Insurekcja Kościuszkowska

Klęczy na rynku w Krakowie 24 marca. Pół roku później pod Maciejowicami — ranny — wpada do niewoli rosyjskiej.

Czytaj rozdział IX 1817–dziś · Trzy kontynenty

Dziedzictwo

Pomnik kadetów w USMA. Mount Kosciuszko w Australii. Sąd Najwyższy USA odrzuca testament w 1852 roku.

Czytaj rozdział

Czytaj całą opowieść

Kalendarium 1746–1817

Trzydzieści dat, które złożyły się na życie Naczelnika. Od Polesia, przez Saratogę, Racławice i Twierdzę Pietropawłowską — aż po Solothurn.

4 lutego 1746
Narodziny na Polesiu

Przychodzi na świat w zubożałej szlacheckiej rodzinie w Mereczowszczyźnie (dzisiejsza Białoruś).
1755–1760
Kolegium Pijarów

Uczy się w szkole pijarskiej w Lubieszowie, gdzie poznaje idee oświeceniowe, starożytne wzorce cnót obywatelskich oraz dzieła wielkich wodzów antyku.
1765
Szkoła Rycerska

Wstępuje do nowo utworzonego przez króla Korpusu Kadetów w Warszawie. Wyróżnia się ambicją — prosi przełożonych, by budzili go o 3 nad ranem, by mógł więcej się uczyć.
1768
Awans i praca instruktora

Dzięki wybitnym wynikom osiąga stopień kapitana i pozostaje w Szkole Rycerskiej jako instruktor, unikając tym samym udziału w bratobójczej konfederacji barskiej.
1769–1774
Paryskie studia z wybiegiem

Wyjeżdża na stypendium do Paryża. Jako cudzoziemiec nie może oficjalnie studiować na uczelniach wojskowych, więc zapisuje się na Królewską Akademię Malarstwa i Rzeźby, a potajemnie i na prywatnych korepetycjach chłonie wiedzę inżynieryjną.
1774–1775
Nieszczęśliwa miłość i ucieczka

Wraca do Polski, lecz z powodu braku pieniędzy na wykupienie stanowiska nie dostaje się do armii. Zatrudnia się jako korepetytor u hetmana Sosnowskiego. Zakochuje się w jego córce, Ludwice. Próba ucieczki i potajemnego ślubu kończy się fiaskiem i pobiciem Kościuszki przez świtę hetmana. Musi uciekać z kraju.
Sierpień 1776
Amerykański start w Filadelfii

Po krótkim pobycie we Francji przybywa do Ameryki i zgłasza się do Kongresu. Jego pierwszym zadaniem jest fortyfikacja rzeki Delaware oraz samej Filadelfii przed brytyjską flotą.
Wiosna 1777
Zlekceważone ostrzeżenia pod Ticonderogą

Skierowany na północ, doradza ufortyfikowanie strategicznego wzgórza Sugar Loaf pod fortem Ticonderoga. Dowództwo ignoruje radę. Brytyjczycy zajmują wzgórze i Amerykanie muszą w popłochu oddać twierdzę.
Październik 1777
Triumf pod Saratogą

Wybiera i fortyfikuje Wzgórza Bemisa. Jego genialny system szańców blokuje marsz armii brytyjskiej, prowadząc do jej kapitulacji. To punkt zwrotny wojny o niepodległość USA.
1778–1780
Zbudowanie West Point

Nadzoruje budowę nowoczesnej i niezdobytej twierdzy West Point nad rzeką Hudson, która skutecznie rygluje brytyjskie próby podzielenia kolonii na pół.
1780–1782
Kampania południowa

Na prośbę gen. Nathanaela Greene'a trafia na południe USA. Prowadzi działania inżynieryjne w wojnie podjazdowej, organizuje przeprawy przez wezbrane rzeki i dowodzi oblężeniem fortu Ninety-Six.
1783
Generał i obywatel USA

Kongres awansuje go na generała brygady. Otrzymuje amerykańskie obywatelstwo, nadanie ziemi oraz członkostwo w elitarnym Towarzystwie Cyncynatów (jako jeden z trzech cudzoziemców).
1784–1789
Ciche życie w Siechnowiczach

Wraca do Polski. Z braku perspektyw osiada w rodzinnym, zadłużonym majątku. Wyprzedzając swoje czasy, z własnej woli drastycznie zmniejsza chłopom pańszczyznę, co budzi oburzenie sąsiedniej szlachty.
Październik 1789
Powrót do munduru

Sejm Wielki uchwala powiększenie armii do 100 tysięcy. Kościuszko w końcu dostaje upragniony przydział i stopień generała majora wojsk koronnych.
18 lipca 1792
Bitwa pod Dubienką

Podczas wojny w obronie Konstytucji 3 Maja, dowodząc pięcioma tysiącami żołnierzy, dzięki genialnemu oparciu pozycji o rzekę i bagna odpiera ataki 25-tysięcznego korpusu rosyjskiego. Zyskuje europejską sławę.
Sierpień 1792
Dymisja i honorowe obywatelstwo Francji

Gdy król dołącza do Targowicy, Kościuszko na znak protestu podaje się do dymisji. Rewolucyjna Francja nadaje mu tytuł Obywatela Francji za zasługi w walce o wolność. Wyjeżdża do Lipska.
Początek 1793
Tajna misja w Paryżu

Jako wysłannik emigracji polskiej jedzie do Paryża, by prosić żyrondystów o wsparcie dla planowanego powstania w Polsce. Misja kończy się niepowodzeniem.
24 marca 1794
Przysięga na Rynku Krakowskim

Składa narodowi przysięgę. Formalnie rozpoczyna się Insurekcja Kościuszkowska.
4 kwietnia 1794
Wiktoria Racławicka

Błyskotliwe zwycięstwo, w którym kluczowy jest brawurowy atak uzbrojonych w kosy chłopów na rosyjską artylerię. Mit kosyniera staje się symbolem powstania.
7 maja 1794
Uniwersał Połaniecki

Akt prawny znoszący poddaństwo osobiste i gwarantujący chłopom nieusuwalność z ziemi. Kościuszko jako Naczelnik stara się połączyć wojnę o niepodległość z rewolucją społeczną.
6 czerwca 1794
Klęska pod Szczekocinami

Armia polska zostaje pokonana przez połączone, przeważające siły rosyjskie i pruskie. W bitwie giną m.in. bohater z Racławic, Bartosz Głowacki, oraz bliski przyjaciel Kościuszki, Józef Wodzicki.
Lipiec – Wrzesień 1794
Obrona Warszawy

Majstersztyk inżynieryjny Kościuszki. Znakomicie zaplanowane fortyfikacje i aktywna obrona zmuszają króla Prus, Fryderyka Wilhelma II, do odstąpienia od wielotygodniowego oblężenia stolicy.
10 października 1794
Tragedia Maciejowic

Rozbicie polskiego korpusu przez armię gen. Fersena. Kościuszko, próbując zorganizować kontratak, zostaje ciężko ranny (cięcie pałaszem w głowę, przebite udo piką) i trafia do niewoli.
Listopad 1794
Więzień Petersburga

Trafia do najcięższego rosyjskiego więzienia — Twierdzy Pietropawłowskiej. Jego stan fizyczny i psychiczny ulega drastycznemu pogorszeniu. W 1795 następuje upadek państwa polskiego.
Listopad 1796
Przysięga by ratować innych

Umiera Katarzyna II. Jej syn, car Paweł I, zgadza się uwolnić Kościuszkę i 20 tysięcy polskich zesłańców pod jednym, dramatycznym warunkiem: Naczelnik musi złożyć upokarzającą przysięgę wiernopoddańczą względem Rosji. Zgadza się, płacąc własnym honorem za życie współrodaków.
1797
Powrót do USA i testament antyniewolniczy

Odwiedza Filadelfię, gdzie jest witany jak bohater narodowy. Zaprzyjaźnia się z Thomasem Jeffersonem. Zanim potajemnie wróci do Europy, zostawia u niego testament: swój amerykański majątek (ziemię i zaległy żołd) nakazuje przeznaczyć na wykupienie z niewoli i wyedukowanie czarnoskórych niewolników.
1799–1801
Udział w tworzeniu Legionów

W Paryżu patronuje powstawaniu Legionów Polskich we Włoszech, ale publicznie krytykuje uzależnienie ich od Francji. Nie ufa Napoleonowi i nazywa go „grabarzem Republiki”.
Jesień 1806
Odrzucenie oferty Napoleona

Napoleon prosi Kościuszkę o przyjazd do Polski i wezwanie narodu do walki. Kościuszko stawia twarde warunki: domaga się granic przedrozbiorowych i ustroju konstytucyjnego. Gdy Napoleon odmawia gwarancji, Kościuszko zostaje we Francji.
1815
Rozczarowanie carem Aleksandrem

Podczas kongresu wiedeńskiego spotyka się z carem Aleksandrem I. Gdy dowiaduje się, że tzw. Królestwo Polskie ma obejmować tylko skrawek dawnej Rzeczpospolitej, odmawia powrotu do kraju i jakiejkolwiek współpracy z zaborcą.
15 października 1817
Śmierć w Szwajcarii

Po przeprowadzce do Solury dożywa swoich dni jako powszechnie szanowany autorytet moralny całej Europy. Umiera w wieku 71 lat z powodu powikłań po upadku z konia.